Cách để tạo nên Tài sản (#1)

Nếu bạn muốn trở nên giàu có, bạn sẽ làm thế nào? Tôi nghĩ rằng cách tốt nhất để trở nên giàu có là nên tự xây hoặc tham gia một startup. Đó là một cách làm giàu bền vững đã được chứng minh hàng trăm năm qua. Từ "startup" chỉ mới xuất hiện từ thập niên 1960, nhưng cách mà người ta làm startup thì cũng giống như các chuyến buôn hàng xuyên đại dương từ thời Trung Cổ.

Startup thì luôn dính đến công nghệ, đến mức mà cụm từ "startup công nghệ" là cụm từ thừa chữ. Một công ty startup là một công ty nhỏ luôn cố gắng giải quyết một vấn đề khó khăn.

Có rất nhiều người trở nên giàu có mà không hiểu rằng tại sao họ làm được điều đó. Bạn không cần phải biết các lý thuyết vật lý để có thể có bài thuyết trình vật lý tốt. Nhưng tôi nghĩ rằng biết được tại sao điều này xảy ra thì sẽ cho bạn lợi thế. Tại sao một công ty startup thì cần phải nhỏ? Và liệu một startup có mất đi bản chất của nó khi nó phát triển lớn lên? Và tại sao chúng ta thường liên tục cố gắng phát triển công nghệ mới? Tại sao lại có quá nhiều startup bán dược phẩm hay phần mềm máy tính, nhưng chẳng startup nào đi bán dầu ăn hay là bột giặt?

1. Giả thiết đặt ra

Về mặt tài chính, bạn có thể coi một startup là một công cụ giúp nén toàn bộ cuộc đời đi làm của bạn thành chỉ còn vài năm. Thay vì phải phải làm việc ở cường độ thấp trong 40 năm, bạn có thể dồn toàn bộ công sức làm số việc tương đương trong vòng 4 năm. Và nếu bạn làm được điều này, bạn sẽ được trả công rất hậu hĩnh ở trong lĩnh vực công nghệ, ở đó bạn có thu nhập cao nhất thế giới nhờ làm việc nhanh.

Để tôi giải thích ngắn gọn ở đây. Nếu bạn là một tin tặc mũ trắng tài năng đang ở độ tuổi 20, bạn có thể có một công việc trả lương 80,000 USD mỗi năm. Điều đó có nghĩa là trung bình mỗi tin tặc phải tạo ra giá trị tương đương 80,000 USD mỗi năm để công ty hòa vốn. Bạn có thể làm việc siêng năng hơn, tăng thời gian làm việc lên gấp đôi người đồng nghiệp, và nếu bạn có thể tập trung, bạn có thể hoàn thành khối lượng công việc của 3 giờ trong 1 giờ. Rồi nếu công ty thay thế người quản lý vô dụng của bạn để bỏ đi một trung gian quản lý, thì công ty sẽ có thêm tiền để trả lương cho bạn gấp đôi. Thế rồi còn một yếu tố nữa: bạn thông minh hơn mức yêu cầu của công việc nhiều hay không? Giả sử công ty công bằng trả cho bạn thêm gấp 3 vì bạn thông minh gấp 3 lần so với kì vọng từ sếp. Tính hết các yếu tố trên, thì tôi nói rằng năng suất của bạn nếu được làm việc tự do cao gấp 36 lần so với khi bạn làm trong tập đoàn lớn. Nếu một hacker tốt được trả lương 80,000 USD một năm ở một tập đoàn lớn, thì một hacker thông minh làm việc vô cùng chăm chỉ và không bị vướng vào mấy cái quy trình nhảm nhí ở một tập đoàn, có thể tạo ra giá trị tương đương 3 triệu USD một năm.

Và tất nhiên tương tự như các phép toán trên giấy khác, con số tôi đưa ra sai lệch nhiều. Tôi sẽ không cố gắng thuyết phục mọi người con số 3 triệu là chính xác. Nhưng tôi sẽ thuyết phục bạn tin vào logic của phép tính này. Tôi không nói rằng năng suất và thu nhập của bạn sẽ cao lên chính xác 36 lần, nhưng chắc chắn con số đó cao hơn 10 và có thể cao đến 100 lần.

Nếu 3 triệu đô nghe là cao rồi thì hãy nhớ rằng chúng ta đang nói đến tình huống có không giới hạn: tức bạn không chỉ làm việc mà không có thời gian nghỉ mà bạn làm đến mức bạn làm tổn hại sức khỏe bản thân.

Startup không phải là cây đũa thần. Nó không thay đổi quy luật tạo ra tài sản. Nó chỉ là một điểm trong một đồ thị toán. Có một quy luật muôn đời ở đây: nếu bạn muốn hàng triệu đô la, bạn phải chịu đựng sự cực khổ trị giá hàng triệu đô la. Ví dụ như có một cách để kiếm được một triệu đô la với vị trí nhân viên Bưu điện đó là tiếp kiệm từng đồng lương cho đến khi có được một triệu đô la. Hãy tưởng tưởng cái sự căng thẳng của việc phải làm mãi vị trí nhân viên Bưu điện suốt 50 năm và tiết kiệm từng đồng một. Còn khi đi làm startup, bạn nén tất cả đau khổ của 50 năm đó vào trong 3 đến 4 năm. Tất nhiên khi bạn "mua sỉ" nỗi đau như vậy thì bạn được "giảm giá" một chút, nhưng mà bạn sẽ vẫn không thể thoát được quy luật đó. Nếu mà khởi nghiệp dễ dàng thì ai cũng đã làm vậy.

2. Vẫn chưa là tỷ đô

Nếu 3 triệu USD là cao so với vài người thì nó lại vẫn là thấp so với nhiều người khác. Ba triệu? Làm sao tôi có thể trở thành tỷ phú như Bill Gates ấy?

Nhưng mà khoan, hãy bỏ Bill Gates ra khỏi cuộc bàn luận này. Tôi nghĩ việc đưa tỷ phú nổi tiếng giàu có vào làm ví dụ là một điều tồi, bởi vì báo chí thì chỉ toàn viết về những người giỏi nhất, và những người này thường là ngoại lệ. Bill Gates là một người thông minh, có ý chí, và làm việc chăm chỉ, nhưng bạn cần nhiều hơn ba yếu tố trên để trở nên giàu như ông ấy. Bạn sẽ cần rất rất nhiều may mắn.

Có rất nhiều yếu tố ngẫu nhiên góp phần tạo nên một công ty thành công. Do đó mấy người mà bạn hay đọc trên báo thường là thông minh, đầy tâm huyết, và quan trọng là họ đã "trúng số". Tất nhiêu Bill là một người thông minh tràn ngập nhiệt huyết, nhưng Microsoft cũng vô tình được hưởng lợi rất nhiều từ một trong những sai lầm lớn nhất trong lịch sử kinh doanh: thương vụ bản quyền cho DOS. Hiển nhiên là Bill đã làm tất cả mọi thứ ông có thể để thuyết phục IBM ký hợp đồng tai hại đó, và ông đã xuất sắc trong việc khai thác tối đa sai lầm ấy, nhưng nếu mà lúc đó có một ông nào có não xuất hiện bên phía IBM thì hẳn tương lai của Microsoft đã rất khác. Microsoft vào thời điểm đó hoàn toàn lép vế trước IBM. Lúc đó IBM là một nhà cung ứng linh kiện hàng đầu. Nếu họ ép Microsoft chỉ được cung cấp phần mềm cho họ thì Microsoft cũng sẽ phải chấp nhận thôi. Lúc đó Microsoft thì vẫn có nhiều tiền và IBM thì hoàn toàn có thể chọn một đối tác khác để cung ứng phần mềm.

Microsoft building in Vancouver, BC, Canadá
Photo by Matthew Manuel / Unsplash

Nhưng thay vào đó IBM lại cho phép Microsoft cái khả năng tạo ra chuẩn hệ điều hành cho máy tính (tức Microsoft được phép bán phần mềm cho đối tác khác ngoài IBM). Kể từ lúc đó, tất cả những gì Microsoft làm chỉ là cứ thế mà bán hàng. Họ chẳng cần phải nghĩ ngợi nhiều gì nữa, không còn quyết định khó khăn. Thứ duy nhất họ làm đó là kiểm soát vấn đề bản quyền và cải tiến thêm sản phẩm sao cho phù hợp với thị trường một cách nhanh chóng.

Nếu IBM không phạm phải sai lầm này, Microsoft vẫn đang là một công ty thành công, nhưng nó không thể tăng trưởng nhanh được như vậy. Bill Gates thì vẫn sẽ giàu, nhưng mà lúc đó ổng ở gần cuối bảng xếp hạng tỷ phú Forbes 400 giống như mấy tỷ phú khác bằng tuổi.

Có rất nhiều cách để làm giàu và bài viết này chỉ nói về một cách thôi. Bài viết này nói về việc làm sao để giàu có từ việc tạo ra tài sản và được người khác trả tiền cho khối tài sản ấy. Có rất nhiều cách khác để kiếm tiền như tận dụng sự may mắn, đầu cơ, đám cưới, thừa kế, ăn trộm, biển thủ, lừa đảo, nắm vị thế độc quyền, hối lộ, vận động hành lang, làm hàng nhái hay là đi khai thác khoáng sản. Phần lớn những khối tài sản khổng lồ được tạo ra trong lịch sử nhân loại đều là kết quả từ một hoặc nhiều phương pháp kể trên.

Lợi thế của việc làm giàu bằng cách tạo ra tài sản đó là nó không chỉ là hợp pháp hơn (rất nhiều cách thức kể trên là bất hợp pháp) mà nó còn đơn giản hơn.

Bạn chỉ cần tạo ra thứ mà người khác muốn.

3. Tiền không phải là của cải

Nếu bạn muốn tạo ra của cải tài sản, bạn cần phải hiểu nó là gì. Tài sản của cải không phải là tiền. Nó có lịch sử lâu đời như là lịch sử loài người vậy. Nó có trước cả loài người, có thể nói kiến cũng có tài sản. Tiền chỉ là một phát minh gần đây.

Cách hoạt động của nền kinh tế toàn cầu | Phần 1
Nền Kinh Tế vận hành tuân theo một tập hợp các quy luật bất biến. Nếu bạn hiểu quy luật, bạn sẽ hiểu tại sao chu kỳ lại xuất hiện

Của cải là cốt lõi của mọi thứ. Của cải là thứ chúng ta muốn: thực phẩm, quần áo, nhà, xe, thiết bị điện tử, chuyến du lịch đến nơi thú vị, và nhiều thứ khác. Bạn có thể có của cải mà không có tiền. Nếu bạn có một cỗ máy ma thuật có thể làm bất cứ thứ gì bạn ra lệnh như là tạo ra chiếc xe cho bạn đi, nấu bữa tối cho bạn hay là giặt đồ cho bạn, hay bất kì việc gì khác, thì bạn sẽ không cần tiền. Còn ngược lại nếu bạn đang ở Nam Cực nơi chẳng có gì để mua, thì bạn sẽ chẳng quan tâm bạn có bao nhiêu tiền cả.

Của cải là thứ bạn muốn chứ không phải tiền. Nhưng nếu của cải quan trọng như vậy sao ai cũng nói về tiền? Nó là một con đường tắt: tiền là thứ giúp của cải đi nhanh từ người này qua người khác, và thực tế của cải cũng là thứ giúp tiền lưu thông. Nhưng bạn cần phải hiểu rõ chúng không phải là một, trừ khi bạn cố gắng kiếm tiền bằng cách làm tiền giả. Nếu cứ suy nghĩ về việc kiếm tiền thì bạn sẽ không hiểu được làm sao để làm ra tiền.

Tiền là hệ quả của sự chuyên môn hóa. Trong một xã hội chuyên môn hóa, bạn sẽ không tự làm ra được phần lớn thứ bạn cần. Nếu bạn cần một củ khoai tây hay là một cây bút chì hay là một nơi để ở, bạn cần phải lấy nó từ người khác.

Làm sao bạn có thể thuyết phục được người trồng khoai tây cho bạn vài củ khoai? Bằng cách cho anh ấy một thứ gì đó anh ấy muốn mà bạn có. Nhưng trong các giao dịch phức tạp bạn không thể đáp ứng được nhu cầu của người khác. Nếu bạn là người chế tác đàn violin, và chẳng có người nông dân nào muốn một cây đàn violin, thì bạn đổi gì để lấy đồ ăn đây?

Giải pháp mà xã hội loài người tìm ra để đáp ứng được xu hướng chuyên biệt hóa này đó là biến giao dịch thành một quy trình hai bước. Bước một, thay vì đổi đàn violin lấy khoai tây, bạn đổi đàn violin để lấy bạc chẳng hạn. Rồi bạn cầm bạc đó để đi mua thứ mà bạn cần. Cái vật chuyển đổi đó là vật trung gian giao dịch, nó có thể là bất cứ thứ gì quý hiếm và mang đi được. Lịch sử cho thấy kim loại thường là vật trung gian giao dịch phổ biến, nhưng gần đây chúng ta có vật trung gian giao dịch mới gọi là đồng đô la và thứ đó không tồn tại về mặt vật lý. Nó có thể trở thành vật trung gian trao đổi được xã hội chấp nhận là do chính phủ Mỹ bảo chứng cho nó.

Lợi thế của vật trung gian trao đổi đó là nó giúp con người giao dịch thương mại được với nhau. Bất lợi của nó là nó khiến con người quên đi bản chất của giao dịch thương mại. Mọi người hiểu nhầm rằng mọi thứ doanh nghiệp làm là để kiếm tiền. Nhưng thực chất tiền chỉ là vật trung gian, chỉ là một lối tắt, để giúp con người có được thứ họ muốn.

Phần lớn các doanh nghiệp sinh ra là để tạo ra của cải tài sản. Họ tạo ra thứ mà người khác muốn.

4. Ngụy biện miếng bánh

Bạn sẽ bất ngờ khi biết rằng có rất nhiều người lớn vẫn giữ quan niệm có từ thời con nít rằng số lượng của cải trên thế giới này là có hạn. Đó là bởi vì ở bất kì thời điểm nào trong một gia đình, số lượng tiền bạc tồn tại trong đó đều là hữu hạn. Nhưng tiền bạc và của cải không phải là một.

Nếu coi tiền bạc là của cải và của cải là một miếng bánh, thì rõ ràng trong bối cảnh này kích thước của miếng bánh là có hạn. Các chính trị gia hay nói: "Anh không thể làm miếng bánh to hơn được". Khi bạn nói về số lượng tiền mà một gia đình có trong tài khoản ngân hàng, hay là số tiền chính phủ có được từ thuế, thì điều đó rõ ràng là đúng. Khi một người có nhiều hơn, thì người khác có ít đi.

Tôi vẫn còn nhớ là hồi còn là một đứa nhóc, tôi tin rằng nếu mà người giàu có tất cả tiền, thì những người nghèo sẽ chẳng có gì cả. Rất nhiều người tiếp tục giữ suy nghĩ này khi họ đã trưởng thành. Bạn sẽ nghe rất nhiều về quan niệm này trong các bài viết về bất bình đẳng thu nhập, bạn sẽ nghe ai đó nói x phần trăm dân số sở hữu y phần trăm tài sản cả nước. Nhưng nếu bạn đang chuẩn bị làm startup, thì dù bạn có tin hay không, bạn đang chứng minh rằng quan niệm này là sai.

Cái thứ khiến mọi người hiểu nhầm ở đây là tiền. Tiền không phải là của cải tài sản. Nó chỉ là thứ để giúp của cải tài sản di chuyển trong xã hội. Do đó mặc dù bạn có thể thấy rằng trong một thời điểm cụ thể (ví dụ như gia đình bạn tháng này), số tiền để giao dịch với người khác để có được thứ bạn muốn là không đổi, nhưng hãy nhớ rằng trên thế giới số lượng tài sản của cải là không hữu hạn. Bạn có thể tạo ra nhiều tài sản của cải hơn. Trong lịch sử loài người, của cải tài sản đã được tạo ra và phá hủy nhiều lần (nhưng tổng kết lại là tạo ra nhiều hơn).

Giả sử bạn mua một chiếc xe cũ. Thay vì dành cả mùa hè ngồi mòn đít trên sofa coi TV, bạn dành toàn bộ thời gian sửa chữa phục hồi chiếc xe đó cho nó về gần như mới. Bằng cách như thế bạn đã tạo ra thêm của cải. Cả thế giới, và đặc biệt là bạn, đã có thêm một chiếc xe cũ hoạt động tốt như mới. Và đây không chỉ là lý thuyết suông. Bạn hoàn toàn có thể bán chiếc xe đấy và kiếm được nhiều tiền hơn so với lúc mua vào.

Khi bạn phục hồi chiếc xe cũ ấy, bạn đã khiến bản thân bạn giàu lên. Nhưng bạn chẳng hề làm ai nghèo đi cả. Do đó hiển nhiên rằng miếng bánh của cải chẳng hề bị giới hạn về kích thước. Và khi bạn nhìn mọi thứ dưới góc độ này, bạn sẽ tự hỏi rằng sao chẳng ai chung quanh nghĩ như thế.

Ví như việc hồi bé chúng ta tự làm một tấm thiệp tặng cho mẹ nhân ngày sinh nhật. Rõ ràng, ngay từ khi còn nhỏ, chúng ta đã có thể tự mình tạo ra tài sản, chỉ là khi ấy chúng ta không nhận thức được điều đó một cách rõ ràng. Dĩ nhiên, ta biết rằng, những món quà tự làm thì không đẹp như mua ở tiệm, và tấm thiệp ta tặng mẹ hồi ấy cũng sẽ chẳng bán lại được cho người nào khác.

5. Thợ nghề

Những người mà hiểu rõ nhất khái niệm tạo ra của cải là những người giỏi trong việc tạo ra thứ gì đó, đó là các thợ nghề. Những sản phẩm họ tự làm được đưa vào các cửa hàng và được gắn chữ "nhà làm", "thủ công". Nhưng với sự trỗi lên của sự công nghiệp hóa, số lượng thợ nghề ngày càng giảm. Trong các nhóm thợ chưa bị tuyệt chủng, nhóm lớn nhất là lập trình viên máy tính.

Một lập trình viên có thể ngồi trước máy tính và tạo ra của cải tài sản. Một phần mềm bản thân nó là một thứ vô cùng quý giá. Không có các quy trình sản xuất phức tạp làm rối tung mọi thứ. Những kí tự bạn đang gõ, bản thân nó đang giúp tạo ra một sản phẩm hoàn thiện. Nếu ai đó ngồi xuống và viết ra một trình duyệt web chạy tốt (và đó là một ý tưởng khởi nghiệp tốt đó bạn), thì anh ta đã giúp thế giới này trở nên giàu có hơn.

Trong một tập đoàn ai cũng làm việc cùng nhau để tạo ra sản phẩm, chung nhau giúp tạo ra thứ mà người khác muốn. Nhưng không phải ai cũng trực tiếp làm ra nó (ví dụ như những người làm ở bộ phận văn thư hay là quản lý nhân lực), có người hầu như không đụng tay trực tiếp vào sản phẩm. Trừ lập trình viên. Họ theo đúng nghĩ đen là suy nghĩ định hình ra sản phẩm qua từng dòng code một. Do đó các lập trình viên là người tận mắt chứng kiến quá trình tạo ra của cải tài sản, và họ sẽ thấy rằng của cải tài sản không phải là được phân phối, như là chia nhỏ miếng bánh ra, bởi một đức chúa nào đó trong tưởng tượng.

Và hiển nhiên các lập trình viên cũng thấy được sự chênh lệch trình độ lớn trong việc tạo ra của cải tài sản. Ở công ty Viaweb, chúng tôi có một lập trình viên làm việc như một con quái vật, năng suất anh ta cao ngất ngưởng. Tôi còn nhớ rõ một lần coi anh ấy làm việc suốt ngày dài và ước tính rằng giá trị anh ấy tạo ra thêm cho cả công ty lên đến hàng trăm nghìn đô la. Một lập trình viên giỏi, nếu duy trì được năng suất, có thể tạo ra được của cải tài sản trị giá hàng triệu đô la chỉ trong vài tuần. Còn một lập trình viên dưới trung bình thì tạo ra giá trị bằng 0 hoặc thậm chí là tạo ra giá trị âm (ví dụ như tạo ra lỗi - bugs).

Đó là lý do tại trong những lập trình viên xuất sắc, có rất nhiều người theo chủ nghĩa tự do (libertarians). Trong thế giới của họ, hoặc là bạn sống sót hoặc là chìm nghỉm, và chẳng có lý do gì để bao biện cả. Khi những người không tham gia vào quá trình tạo ra của cải tài sản - sinh viên, nhà báo, chính trị gia - nghe đến tin 5% người giàu nhất trên thế giới nắm một nửa số tài sản của nhân loại, từ "bất công" lập tức xuất hiện trong đầu họ. Còn một lập trình viên tài ba thì lại nghĩ là: chỉ có từng đó thôi sao? Nhóm 5% lập trình viên giỏi nhất thế giới tạo ra 99% các phần mềm tốt trên toàn cầu.

Tài sản có thể được tạo ra mà không cần phải bán. Các nhà khoa học đến nay vẫn đóng góp miễn phí tài sản của cải mà họ tạo ra. Chúng ta đều trở nên giàu có hơn nhờ sự hiểu biết về thuốc kháng sinh penicillin, bởi vì nó giúp chúng ta sống sót qua sự nhiễm trùng. Của cải tài sản là thứ mà mọi người muốn, và thoát khỏi cái chết là thứ mà ai trong chúng ta cũng muốn. Tin tặc mũ trắng thường đóng góp công sức của họ cho xã hội bằng cách viết các phần mềm mã nguồn mở để ai cũng dùng được. Tôi trở nên giàu có hơn nhờ dùng hệ điều hành FreeBSD, một phần mềm miễn phí đang chạy trên máy tính của tôi, và Yahoo cũng được hưởng lợi thế, họ dùng nó để vận hành các máy chủ của họ.


Đây là phần 1 trong chuỗi bài Cách tạo nên Tài sản, được Huskywanafly dịch từ bài luận How to Make Wealth của Paul Graham, giám đốc quỹ đầu tư mạo hiểm Y Combinator có giá trị khoảng 80 tỷ USD. Quỹ này chuyên đầu tư vào các Startup và những thương vụ thành công của quỹ gồm: Airbnb, 9GAG, Circle K, Dropbox, đồng hồ thông minh Pebble. Trong lĩnh vực Crypto, quỹ này cũng đầu tư vào các công ty như Coinbase, Opensea, Globe.  Bản thân Paul Graham cũng là một tỷ phú tự thân.

Cần nhớ bài viết này ra đời năm 2004, lúc đó Google chỉ mới chớm nở và Facebook chưa ra đời. Mức lương và thu nhập trong này lấy theo mức của năm 2004.

Các phần tiếp theo của chuỗi bài viết này:

Cách để tạo nên Tài sản (#2)
Một điều mà công ty làm, và bắt buộc phải làm nếu nó muốn tồn tại, đó là kiếm ra tiền. Và cách mà phần lớn các công ty kiếm được tiền là tạo ra tài sản, của cải.
Cách để tạo nên Tài sản (#3)
Khi bạn làm cho một startup, đối thủ là kẻ quyết định bạn phải siêng hơn bao nhiêu lần. Và những đối thủ đó cũng đưa ra các quyết định như bạn: họ sẽ chọn các quyết định khó.

Đừng quên đăng ký Otis Report - Nơi cung cấp và cập nhật nhanh nhất mọi thông tin vĩ mô và phương pháp đầu tư tăng trưởng với giá trị vượt thời gian.

Hãy đăng ký và tham gia các nhóm, channel của Otis Report dưới đây để được thảo luận cùng các chuyên gia và nhiều Otiser khác:

Bạn đã đăng ký thành công Otis Report
Xác minh thành công! Giờ đây, bạn đã có toàn quyền truy cập vào tất cả nội dung cao cấp của Otis Report.
Lỗi! Không thể đăng ký. Liên kết không hợp lệ.
Chào mừng trở lại! Bạn đã đăng nhập thành công.
Lỗi! Không thể đăng nhập. Vui lòng thử lại.
Thành công! Tài khoản của bạn đã được kích hoạt hoàn toàn, bây giờ bạn có quyền truy cập vào tất cả nội dung.
Lỗi! Kiểm tra Stripe thất bại.
Thành công! Thông tin thanh toán của bạn đã được cập nhật.
Lỗi! Cập nhật thông tin thanh toán không thành công.